artikel afdrukken
bionieuws 11, 21-06-2014

onderwijs
‘Biologie werkt beter van buiten naar binnen’

De kloof tussen duurzaam denken en duurzaam doen, overbrug je door op scholen exacte vakken te integreren met natuur- en milieueducatie en slimme ict-burgerwetenschap, meent de Wageningse onderwijskundige Arjen Wals.

Door Gert van Maanen
© bionieuws


‘Is dit een echte Happy Meal, een maaltijd waar je echt gelukkig van wordt? Laat leerlingen dat zelf onderzoeken door een Happy Meal bij McDonald’s te halen en te ontleden’, zegt Arjen Wals, Unesco-hoogleraar Sociaal leren en duurzame ontwikkeling en directeur van het Centre for Sustainable Development and Food Security in Wageningen. Het idee om Happy Meal te ontleden ontstond in een Amerikaanse klas waar Wals op bezoek was en de leraar een les wilde geven over de Voedingspiramide, de Angelsaksische Schijf van Vijf. ‘Saai, riepen de leerlingen ietwat provocerend, wij willen naar McDonald’s’, vertelt Wals. ‘De leraar ging er eerst niet op in, maar de volgende dag zei hij “Ok, dan gaan we naar McDonald’s, maar we halen er maar één Happy Meal”. Je gaat er dan ook echt met de hele klas naar toe. De leerlingen laat je vragen stellen aan de manager en je neemt een Happy Meal mee de klas in en deelt de onderdelen uit aan groepjes: de ene groep krijgt de cola, de ander de patatjes, de hamburger, het bolletje of het speeltje. De opdracht bestaat steeds uit twee vragen: wat zit erin en waar komt het vandaan?’, aldus Wals.

De essentie van zo’n les is volgens Wals dat het de wereld van buiten als onderwerp neemt en van de school een werkplaats maakt om te ontdekken hoe de wereld in elkaar zit. ‘Duurzaamheidkwesties komen vanzelf, want een groepje ontdekt dat er maar twee variëteiten aardappels worden gebruikt voor de patatjes, de andere dat de speeltjes door leeftijdsgenootjes in Azië zijn gemaakt en een coproductie zijn met Disney en de derde dat er gmo’s zitten in de corn syrup van de cola. Als je ze een wereldkaart laat maken, zien ze dat de producten van drie of vier continenten komen. Vervolgens komt dan de vraag: kunnen we zelf wel een echte Happy Meal maken met lokale producten? Voor mijn part met een bolletje van spelt, zeewierburger en speeltje zonder batterij waar je langer dan tien minuten mee speelt. Dan ontdekken ze misschien wel dat het vier keer zo duur wordt en minder lekker smaakt. Het gaat niet om het afwijzen van McDonald’s, maar om het dieper nadenken over ons eten en hoe dat invloed heeft op heden en toekomst en samen te kijken of het eerlijker en duurzamer kan’, aldus Wals.

Verbanden
De essentie van zo’n CSI-opdracht – Creative Sustainable Investigation – is dat leerlingen zo leren over verbanden en relaties, in plaats van alleen bezig te zijn met kennis vergaren in afgescheiden vakgebieden. Samen met drie internationale collega’s publiceerde Wals in Science van 9 mei een artikel over een aanpak om onderwijs in exacte vakken te koppelen aan educatie in natuur, milieu en duurzaamheid. Hierover schreven ze eerder al een dik handboek, maar juist het recente Science-artikel – een ongebruikelijk platform voor onderwijskundigen – leverde een klein mediastormpje op. ‘We zijn nu zelfs door Conservation Biology gevraagd om over dit onderwerp een speciale uitgave samen te stellen.’

Wals maakt zich zorgen over de verkokering van het onderwijssysteem. ‘Alles wordt in hokjes gestopt, in aparte vakken en steeds kleinere eenheden. Scholen zijn daarbij een verlengstuk van het systeem, waarin economische doelen als het vergroten van concurrentiekracht en consumeren centraal staat. De push to consume is veel groter dan de push to sustain. We kunnen daardoor slecht omgaan met duurzaamheidsvraagstukken, zoals biodiversiteitsverlies en ecologische denken, waarin juist kringlopen en verbanden centraal staan. Daarvoor zijn andere competenties nodig. We moeten bijvoorbeeld van perspectief kunnen wisselen, schakelen tussen verleden, heden en toekomst en tussen onze en andere culturen. Verder moeten we leren omgaan met onzekerheden, complexiteit, onderlinge verbanden en vooral interdisciplinair leren werken’, aldus Wals.

Smartphone
Die uitdagingen gelden volgens hem vanaf kinderdagverblijf tot het universitair onderwijs en vragen vooral een omslag in denken. ‘Niet altijd de vakken als vertrekpunt te kiezen, maar beginnen met alledaagse problemen en met een mondiaal perspectief zoeken naar lokale oplossingen. Initiatieven met hybride leren als de groene of eetbare schoolpleinen, NatuurWijs of klimaatneutrale scholen helpen om buiten te beginnen en dan problemen in de klas te halen. Veel biologie werkt echt veel beter als je van buiten naar binnen gaat. Over duurzaamheid leren gaat anders dan leren over fotosynthese en moet je ook anders didactiseren’, meent Wals.

De grootste uitdaging is volgens Wals om jongeren weer in contact te brengen met hun omgeving. ‘Ze beleven alles nu via hun smartphone, hebben de hele wereld binnen handbereid, maar komen steeds meer los te staan van hun directe omgeving. In de natuur- en milieueducatie kunnen we dat tij wellicht keren door ze via slimme apps te betrekken bij wetenschap. Het moet wel een duidelijk educatief oogmerk hebben en niet alleen bedoeld zijn om via citizen science goedkoop gegevens binnen te halen. Een prachtige uitdaging: via cyberspace jongeren weer in dieper contact brengen met de biosfeer.’


Kader: Citizen Science-projecten
Yardmap – yardmap.org
Breng de leefomgeving van vogels en de eigen achtertuin in kaart (Ornithology Lab, Cornell University)

iSPEX – ispex.nl
Meet fijnstof op vaste meetdagen met een speciaal opzetstukje op de smartphone om de luchtkwaliteit in de eigen omgeving te bepalen (team Nova, SRON, RIVM en KNMI)

Vogel het uit! – vogelhetuit.nl
Help vogelgedrag beter te begrijpen door informatie door te geven over de verblijfplaats van vogels die zijn uitgerust met een gps-rugzakje, (team Judy Shamoun-Baranes, UvA-BiTS)

International Handbook of Research on Environmental Education
Robert B. Stevenson, Michael Brody, Justin Dillon & Arjen E.J. Wals
Routledge, New York
ISBN 9780415892391
Paperback , 592 pagina’s, 89 euro

Wals heeft verder een eigen blog: http://www.transformativelearning.nl