artikel afdrukken
bionieuws 16, 12-10-2013

achtergrond
Wat spoken die vogels daar uit?

Amsterdamse geo-ecologen proberen uit te vogelen waar gezenderde zeemeeuwen, kiekendieven en grutto’s zich precies ophouden. Hun publieksproject dingt mee in de finale van de Academische Jaarprijs 2013.

Door Willy van Strien
© bionieuws


‘Mensen vinden het ontzettend leuk als we vertellen over de vogels die onze gps-loggers dragen’, vertelt ornitholoog Judy Shamoun-Baranes van het Instituut voor Biodiversiteit en Ecosysteem Dynamica aan de Universiteit van Amsterdam. ‘Daarom denken we dat veel mensen ons graag zullen helpen om deze vogels te volgen. Dat wordt mogelijk als we de Academische Jaarprijs 2013 winnen.’

De Academische Jaarprijs is bestemd voor de beste vertaling van wetenschappelijk onderzoek naar een breed publiek. Het Amsterdamse voorstel, Vogel het uit!, valt tot nu toe goed: het behoort tot de drie finalisten. Naast de juryprijs is er de NWO-publieksprijs, waarvoor iedereen kan stemmen. De uitslag is op 23 oktober.

De Amsterdamse groep Computationele Geo-Ecologie van hoogleraar Willem Bouten ontwierp in 2008 een gps-logger die een vogel als een rugzakje kan dragen. Shamoun legt er een op tafel in haar kamer in het Science Park Amsterdam. ‘De loggers worden hier beneden gebouwd. Deze weegt 17 gram en is geschikt voor bijvoorbeeld roofvogels en meeuwen. Vogels als de grutto kunnen een kleinere dragen, van 6 gram.’ Het apparaatje meet regelmatig waar de vogel is en slaat die gegevens op. Een versnellingsmeter registreert of het dier stilstaat, loopt of opvliegt. Zodra de vogel een speciale antenne passeert, zendt de logger de opgeslagen gegevens door.

Die informatie komt als een brei getallen op de computer binnen. Shamoun: ‘Daar zie je natuurlijk nog niets aan. Maar we kunnen de gegevens analyseren en visualiseren, zodat je op Google Earth kunt zien waar zo’n vogel geweest is.’ Ze opent een bestand: de kaart van Noord-Holland met allerlei stippen. ‘Dat zijn de plaatsen waar één van onze gezenderde meeuwen geweest is. Zoals je ziet kwam hij veel op het strand en op de strekdammen die de zee in steken.’

Rugzakje
De Amsterdammers bieden het complete systeem, van loggers tot en met gegevensverwerking en visualisatie, aan onderzoekers aan die willen weten hoe vogels migreren of waar ze foerageren. Het loopt als een speer: onderzoekers wereldwijd maken er gebruik van. Er vliegen honderden vogels met een rugzakje rond. Het gaat om ongeveer dertig soorten, waaronder tien Nederlandse.

Zo ontstaat een enorm bestand van vogelverblijfplaatsen. De volgende vraag is wat de vogels op die plaatsen uitspoken. Daar komt het voorstel om de hoek kijken, waarvan Shamoun en Bouten teamleiders zijn. Shamoun: ‘De onderzoekers doen veldwerk om dat te achterhalen, maar we kunnen niet overal zijn. Hulp is dus welkom. Als we de prijs winnen, gaan we een app bouwen voor mobiele telefoons waarmee mensen zien waar gezenderde vogels komen. De bedoeling is dat ze daar gaan kijken hoe de omgeving eruit ziet. Ze kunnen daar vragen over beantwoorden of foto’s of filmpjes sturen. Zo krijgen wij een idee waarom de vogels op zo’n plek komen.’

Studente Alice Driesen nam een voorproefje. Ze doet haar masterstage bij Shamoun en onderzoekt waar meeuwen naartoe gaan als ze niet op zee zijn. Van tien gezenderde zilvermeeuwen die broeden op Texel vloog er één een paar keer per week naar Amsterdam Nieuw-West. Op een voor Vogel het uit! aangemaakte Facebookpagina schrijft Driesen: ‘Op dinsdag 11 juni ben ik gaan kijken hoe de plek die hij regelmatig bezoekt eruit ziet. Terwijl ik daar stond te observeren, kwam deze meeuw plotseling voorbij vliegen! Hij vloog precies op de juiste hoogte en met z’n rug een beetje naar mij gekanteld, zodat ik zijn gps-logger zien kon. Zo waren meeuw 6004 en ik precies op dezelfde tijd op dezelfde plaats!’

Ze zocht ook een andere populaire meeuwenplek op waar op Google Earth niets bijzonders aan te zien was. ‘Er bleek een vuilnisbelt te zijn. Dat verklaart de aanwezigheid van meeuwen,’ vertelt ze.

Studente Almut Schlaich bestudeert het foerageergedrag van grauwe kiekendieven in Groningen. Zij zag in de data van gezenderde vogels dat een aantal individuen ’s avonds naar dezelfde plek gingen. Vrijwilligers die wekelijkse slaapplaatstellingen deden, gingen er kijken. Ze troffen slaapplaatsen aan waar niet alleen grauwe kiekendieven, maar ook bruine en blauwe kiekendieven de nacht doorbrachten.

Als het voorstel wint, kan iedereen dit soort informatie gaan leveren. Naast meeuwen en kiekendieven zijn onder meer wespendieven, lepelaars en grutto’s te volgen. Shamoun wil met het prijzengeld ook de vier Facebookpagina’s die voor het project zijn aangemaakt in stand houden. ‘Een ideetje van de studenten. Ze hebben hard gewerkt om me ervan te overtuigen dat we de sociale media moesten inzetten, maar ik zie het nut nu in. De pagina’s lopen goed. Ook mensen die niet zelf gaan meedoen met het project kunnen de resultaten zo volgen.’

Het project is te volgen op http://www.facebook.com/vogelhetuit
Stemmen voor de publieksprijs kan tot 23 oktober op http://www.wetenschap24.nl/programmas/labyrint/publieksprijs.html