editie 4, 10-03-2007

nieuws
Steile oevers remmen voortplanting

Populaties van de kleine egelskop in de rivier de Swalm blijken genetisch vrijwel identiek. De snelle stroomsnelheid voorkomt seksuele voortplanting.

Door Gaby van Caulil
© bionieuws


Halverwege zijn promotietraject deed NIOO-ecoloog Bart Pollux een spectaculaire waarneming: in snelstromende rivieren kunnen waterplanten geen stengels en bloemen aanmaken. De vondst stond in januari in Molecular Ecology, Pollux promoveerde afgelopen dinsdag in Nijmegen.

Eigenlijk was Pollux op zoek naar het mechanisme waarmee planten zich stroomopwaarts verspreiden. Het vermoeden was dat vissen en vogels zaden van waterplanten helpen verspreiden – regelmatig worden zaden aangetroffen in de magen van vissen en vogels. Pollux: ‘Onduidelijk was welke zaden dat zijn en of ze de tocht door het spijsverteringskanaal overleven. In het lab heb ik karpers en eenden zaden gevoerd van de kleine egelskop en pijlkruid. Na uitpoepen bleken ze nog te kunnen kiemen. Ik concludeer dan ook dat zaden van waterplanten zich met hulp van vissen en vogels kunnen onttrekken aan het eenrichtingsverkeer in rivieren.’


Microsatellieten
Daarna werd het tijd voor veldwerk: om de genetische uitwisseling in kaart te brengen verzamelde Pollux planten op acht plekken in het Noord-Limburgse riviertje Swalm. Samen met co-promotor dr. Joop Ouborg ontwikkelde hij DNA-merkers – microsatellieten – om de genetische diversiteit op te sporen.

‘Het ontwikkelen van die microsatellieten heeft me bijna twee jaar gekost. Maar ze leken niet te werken. Ik zag helemaal geen variatie. Dat leverde me een kleine depressie op. Ik dacht eventjes om er maar mee te stoppen.’

De vermeende tegenvaller bleek uiteindelijk het mooiste resultaat van zijn promotie. Dat de methode deugde, bleek toen Pollux de variatie van de DNA-merkers testte op negen plekken langs de Roer, een nabij gelegen riviertje dat veel langzamer stroomt. Daar bleken de populaties genetisch juist enorm te verschillen.

Toen de ecoloog terugging naar de Swalm viel het hem op dat de kleine egelskop daar geen bloemen maakt. Dat kan deze waterplant alleen boven water en daarvoor moet de plant stengels maken. Bij snelle stroming blijkt dat niet te lukken. En zonder bloemen, geen seksuele voortplanting en dus geen uitwisseling van genen.

Daarom heeft Pollux een advies voor natuurbeheerders. ‘Vermijd het rechttrekken en kanaliseren van rivieren, want daardoor verdwijnen ondiepe plekken met langzaam stromend water. En alleen daar kunnen waterplanten bloemen maken.’